 هموطن آنلاین_ جواد حاتمي _ پيشينيان سخت مقيد بودند که «باقيات الصالحاتي» به جاي بگذارند و يک عمر دعاي خير را پشت سر خود داشته باشند و در اين ميان «واقفان» بندگان گران قدري محسوب مي شوند که از آن چه در مالکيت خود داشتند خيرات کردند و ميراث ماندگاري را به جاي گذاشتند.
آن ها آن قدر سعه صدر داشتند که در وقفيات و نگاه سخاوتمندانه خود حتي حيوانات را هم از نظر دور نداشتند و دليل اين مدعا موقوفه «گربه اي» است!
واقف ارجمندي ده ها سال قبل در دياري کويري که امروز مرکز شهرستان بشرويه در خراسان جنوبي است قطعه زميني را وقف براين امر کرد که اگر حيواني (گربه) تکه گوشتي را از منزل ببرد آن حيوان را مورد آزار و اذيت قرار ندهند و به جاي آن از عوايد زمين مذکور خسارت آنان جبران شود.
حجت الاسلام والمسلمين «خدايي» رئيس اداره اوقاف و امور خيريه شهرستان بشرويه با تاييد وجود اين موقوفه در اين شهرستان کويري مي گويد: مردم مذهبي و متدين اين منطقه در اجرا و انجام سنت نيکو و نبوي «وقف» منشاء خدمات و برکات فراواني بوده اند و ۳۷۲ موقوفه دارند که شامل يک هزار و ۶۸ رقبه است.
او مي افزايد: مدارک و مستندات و تحقيقات محلي نشان مي دهد که يکصد سال قبل يکي از شهروندان قطعه زميني را وقف کرد تا عوايد آن صرف تامين گوشت افرادي شود که گوشت خريداري شده آن ها براي منزل و خانواده توسط گربه مورد دستبرد قرار مي گيرد. وي نگاه بلند مردمان گذشته به موضوع وقف به ويژه توجه به مسائل عاطفي و انسان دوستي و حتي حس حمايت از حيوانات را مورد اشاره قرار مي دهد و مي گويد: اين موقوفه منحصر به فرد مي تواند گواه توجه ويژه مردم حاشيه کوير به سنت حسنه وقف و در نظر گرفتن حقوق حيوانات باشد.
حتي براي حمايت از حيوانات
«محمدرضا اکبري مقدم» يکي از شهروندان بشرويه مي گويد: از پدرم شنيده بودم که در سال هاي پيشين چون مانند امروز يخچال و امکانات برودتي براي نگهداري گوشت نبوده است مردم به صورت روزانه يا هفته اي گوشت مصرفي خانواده را خريداري و آن را تا زمان پخت و مصرف در جاهايي از منزل براي در امان ماندن از دستبرد گربه نگهداري مي کردند و در مواردي با دستبرد گربه ها صاحبخانه شرمنده اهل و عيال مي شد.
به دليل اين که آن سال ها گوشت هم در رديف خوراکي هاي گران قيمت بود و گاه افراد بايد حقوق يک روز کارگري را بابت خريد يک کيلو گوشت پرداخت مي کردند با سرقت شدن گوشت توسط گربه دست به آزار گربه ها مي زدند. وي مي افزايد: فردي دلسوز در آن سال ها که هنوز خبري از انجمن حمايت از حيوانات و دوستداران طبيعت نبود براي نجات دادن گربه ها از دست آزار و اذيت مردم در يک ابتکار منحصر به فرد اقدام به وقف يک قطعه زمين مي کند تا کشت و کار درآن انجام و عوايد آن صرف جبران هزينه خريد گوشت افراد شود و کسي به گربه هاي سارق گوشت آسيبي نرساند.
موقوفات با ارزش
تعجبي نيست، وقتي پيشينيان ما براي تامين حقوق موذن مساجد، خادم مسجد و تکيه ها، داير نگه داشتن حمام عمومي و حقوق کسي که متولي نگهداري آن مي شود موقوفه به جا گذاشته اند وقتي براي برپايي مجالس عزاداري و تعزيه، روضه خواني و اطعام عزاداران، اکرام نيازمندان و اطعام روزه داران، کمک به در راه ماندگان و... موقوفه هاي باارزشي قرار داده اند و زماني که حتي براي زائران، اماکني مانند حرم رضوي که کفش خود را از دست داده اند موقوفه تامين پاپوش و کفش زائران وجود دارد، نبايد از وجود موقوفه اي براي تامين خوراک و علوفه چهارپايان زائران در کاروان سراهاي بين شهري تعجب کرد.گذشتگان ما به قدري در وقف با دست ودل بازي عمل کرده و سنگ تمام گذاشته اند که به اعتقاد کارشناسان و اهل فن اگر به درستي به موقوفات توجه و عمل و درآمد آن ها جذب شود و در راه هاي مشخص شده مصرف شود هيچ فقير و بي نيازي در جامعه وجود نخواهد داشت.خالي از لطف نخواهد بود به يکي دو نمونه ديگر از موقوفات خاص و منحصر به فرد نيز اشاره کنيم.
ربع رشيدي موقوفه اي کم نظير
يکي از موقوفات جالب و منحصر به فرد، موقوفه «ربع رشيدي» است که در نيمه اول قرن هشتم توسط خواجه رشيدالدين فضل ا... همداني در تبريز ساخته شده است.
اين موقوفه شامل مهمان سرا، بيمارستان، دانشکده پزشکي، دارالمساکين، خانقاه، مسجد و ساختمان هاي ويژه خادمان و کارکنان بوده و در زمان خود توسط هيئت امنا اداره مي شده است. کليه طلاب و دانشجويان در اين مجتمع کمک هزينه تحصيلي مي گرفته اند. مقاطع تحصيلي از دوران ابتدايي تا آموزش حرفه اي در اين مجتمع پيش بيني شده و محصلان بر حسب توان و استعداد در آن درجه بندي مي شدند. در اين مجتمع، مشاغل و حرف گوناگون نظير خطاطي، زرگري و از اين قبيل آموزش داده مي شده است. پزشکان شاغل در آن، به صورت تمام وقت و نيمه وقت کار کرده و رشته هاي چشم پزشکي، داروسازي و جراحي در اين مجتمع تدريس مي شده است. همچنين بيماران با مراجعه به اين مجتمع، داروهاي خود را به صورت رايگان دريافت و به مدد تاسيس مرکز دام پروري در کنار مجتمع، بيماران و دانشجويان از شير و گوشت تازه تغذيه مي کردند، در موقوفه «ربع رشيدي» همه کارکنان از محل موقوفات حقوق دريافت مي کردند و چنان چه دانشجويي قصدعزيمت به وطن را داشت هزينه سفر، لباس نو و ساير مايحتاج او حتي مخارج تهيه سوغات نيز از محل موقوفات تامين مي شده است.
خردسال ترين واقف جهان
سال ۱۳۸۸ «مليکا گلي آيسک» دختر ۱۰ ساله مشهدي ۱۴ کتاب و جوايز خود را وقف کرد تا براي کشف استعدادها و شکوفايي کودکان نيازمند هزينه شود و در کنار آن فرهنگ کتاب خواني رواج يابد. اين واقف که آن زمان به عنوان خردسال ترين واقف کتاب جهان شناخته شد و نامش در کتاب رکوردهاي ملي ايران و امسال هم در رکورد جهاني «الخيرات» ثبت شده است به ما مي گويد: حق التاليف و حق الترجمه اين تعداد کتاب را در سراسر دنيا وقف کودکان نيازمند کرده ام و خيلي خوشحالم که توانسته ايم قدمي هرچند کوچک در راه اعتلاي فرهنگ وقف و سنت نيکوي حمايت از مستمندان بردارم.«مليکا گلي» وقف را زمينه ساز توسعه، تحول و پيشرفت در ابعاد مختلف علمي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي مي داند و مي افزايد: متاسفانه در جامعه ما وقف مورد غفلت قرار گرفته است و اين سنت حسنه نياز به احيا و شکوفايي مجدد دارد.
وقف چيست؟
وقف اصلي اسلامي است که ريشه در فرهنگ جامعه دارد. اصولا وقف به معناي «گذشت آگاهانه از مايملک در راه خدا و براي قرب به خداوند است».بر اين اساس آن چه وقف مي شود از مالکيت فردي خارج شده و علاوه بر خير اخروي براي واقف، منافع و خير حاصل از موقوفه جمعي از بندگان خداوند را از امکانات رفاهي براي زندگي بهتر بهره مند خواهد کرد.کارشناسان وقف را سرمايه اي بي نظير و داراي اهميت فوق العاده اي مي دانند که احياي آن مي تواند براي جامعه و کشور يک سرمايه و پشتوانه باشد.حجت الاسلام «دهقان» کارشناس مذهبي با اشاره به اين که وقف عمل صالح و مقدس است، مي گويد: مي توان خدمات را در حوزه هاي مختلف در قالب وقف و موقوفات ارائه داد و اين مهم سبب مي شود در شرايط مختلف مردم به ويژه نيازمندان جامعه يک پشت گرمي داشته باشند.
وي مي افزايد: وقف همواره باعث حلقه وصل امت اسلامي و انجام دادن فعاليت هاي عام المنفعه بوده است و از آن به عنوان «احسان ماندگار» و «ميراث جاودان» ياد مي شود.
وي با اشاره به اين که وقف ريشه در تاريخ بشريت و اديان آسماني دارد، مي گويد: وقف يکي از بنيادهاي عميق ديني، الهي و اجتماعي است که آثار آن بعد از مرگ انسان نيز براي هميشه موثر است و به عنوان «صدقه جاريه» ماندگار باقي مي ماند.
هويت وبرکات وقف
وقف با تاريخ گره خورده است و از بين رفتني نيست. حجت الاسلام «خدايي» رئيس اداره اوقاف و امور خيريه شهرستان بشرويه از توابع استان خراسان جنوبي به گزارشگر اعزامي خراسان مي گويد: هويت وقف يعني پايدار کردن بهره برداري از سرمايه براي تامين نيازهاي مادي و معنوي نسل ها با انگيزه جلب رضايت الهي است بنابراين بايد اين سرمايه پايدار که توسط واقفان خيرانديش به رسم امانت به ما سپرده شده است خوب مديريت شود.
وي در تشريح برکات وقف مي گويد: از برکات وقف روشن شدن مردم نسبت به مسائل مذهبي و ديني است، ديدگاه بسياري از مردم به موقوفات نگاهي تفريطي و افراطي است، تفريطي از اين حيث که نبايد به وقف نزديک شد و کاري به موقوفه خواران داشت و نگاه افراطي از اين لحاظ که مال موقوفه مالي خيراتي و گوشت قرباني است که هر دو ديدگاه اشتباه است.
حجت الاسلام والمسلمين «محسن غرويان» مدرس حوزه علميه قم نيز مي گويد: کسي که اموال خود را وقف مي کند يک پشتوانه مالي براي تقويت شاني از شئون ديني ايجاد مي کند و از اين لحاظ وقف سنت حسنه اي بوده که در اسلام بر آن تاکيد شده است.
وي با بيان اين که وقف در وهله اول چهره خوبي از واقف در بين مردم ايجاد مي کند و جايگاه اجتماعي او را به خاطر خدمتي که به دين کرده بالا مي برد، افزود: وقف «باقيات الصالحاتي» است که براي واقف و خانواده او در آينده کسب حيثيت و اعتبار اجتماعي مي کند.
اطلاع رساني موثر در افزايش موقوفات
فعالان عرصه اوقاف و امور خيريه کشور نقش رسانه ها و اطلاع رساني در احياي موقوفات و تشويق به انجام دادن اين اقدام خداپسندانه را بسيار موثر و مهم ارزيابي مي کنند.در حالي که برابر اعلام مسئولان، استان خراسان جنوبي به دنبال اطلاع رساني هاي گسترده در ماه هاي اخير شاهد رشد موقوفات بوده است، روابط عمومي سازمان اوقاف و امور خيريه کشور نيز خبر داده است در حالي که بعد از انقلاب سالانه ۲۰۰وقف در کشور انجام شده است اما با تلاش هاي گسترده تنها در سال گذشته (۸۹) يک هزارو۲۰۰ وقف جديد در کشور ثبت شده که بخشي از اين پيشرفت به واسطه حرکت رسانه ها صورت گرفته است.طي ماه هاي اخير يک بانوي نهبنداني سه سيرآب و اراضي از مزرعه و قنات خيرآباد ميقان را وقف عزاداري سيدالشهدا(ع) کرد.يک واقف متولد سال۱۳۱۰ نيز در بشرويه يک قطعه زمين را براي مسجد امام هادي(ع) وقف و بانوي نيکوکاري هم در سربيشه يک باب منزل مسکوني را وقف مصارف عمراني و فرهنگي مسجد حضرت ابوالفضل(ع) اين شهر کرد.
وظيفه اوقاف چيست؟
اما نقش و رسالت سازمان اوقاف و امور خيريه چيست؟ در حالي که وظيفه اصلي در انجام، احياي موقوفات و مصرف صحيح درآمد موقوفات به عهده متوليان و مردم است ولي سازمان اوقاف و امور خيريه کشور نيز نقش نظارتي را بر عهده دارد.از آن جا که وقف يک پديده دولتي نيست بلکه يک کار ارزشي است آحاد مردم هم در برابر آن مسئول و تاثيرگذار هستند.حجت الاسلام «خدايي» از مسئولان اوقاف و امور خيريه در اين باره به خراسان مي گويد: وظيفه ذاتي ما در مقوله موقوفات احيا، حفظ، سرمايه گذاري و اجراي نيات واقفان خيرانديش و به روز کردن مال الاجاره هاست.
وي ادامه مي دهد: فرهنگ وقف فعال نيست و بايد دنبال سرمايه اي بود که به سمت و سوي وقف گسيل داده شود آيات و روايات زيادي به مومنان توصيه مي کند که قسمتي از مال خود را به فقرا و مستمندان اختصاص دهند و خداوند در وقف، راهي را براي انسان باز گذاشته است تا بتواند در اموال خود تا روز قيامت سهيم باشد.
مردم بايد اهتمام بيشتري نسبت به احياي وقف داشته باشند چرا که وقف باعث مي شود خيران با طهارت از دنيا بروند.
به گفته وي سياست نظام مقدس جمهوري اسلامي، احياي فرهنگ وقف است و همين امر موقوفات را در سال هاي گذشته از مهجوريت درآورده است و تقريبا حقوقش ادا مي شود.
وي درباره عوامل ضعف و توسعه نيافتن فرهنگ وقف در جامعه گفت: با بي اطلاعي آحاد مردم از احکام و آداب وقف، بي توجهي مسئولان و رسانه ها و ايجاد روحيه ياس و بدبيني بين مردم و بي توجهي به مسائل شرعي و احکام مربوط به وقف و تعلل متوليان موقوفات در احيا و اجراي نيات واقفان، موجب موقوفه خواري مي شود ولي در مقابل با برنامه ريزي صحيح، نگاه علمي و احياي موقوفات و مشخص شدن وضعيت موقوفات رها شده و پي گيري و بازگرداندن موقوفات از چنگ موقوفه خواران از رويکردهايي است که مي شود با توسعه فرهنگ وقف اعتماد مردم را به وقف و اوقاف جلب کرد که اين امر در سال هاي اخير با اهميت دادن به موقوفات جاي خود را باز کرده است.
با اين حال «حسن ربيعي» مسئول روابط عمومي و امور بين الملل سازمان اوقاف و امور خيريه کشور در گفت وگو با خبرنگاران مي گويد: ما هنوز نتوانسته ايم آن گونه که شايسته است برکات سنت حسنه وقف و محل هايي را که درآمد موقوفات در آن ها هزينه مي شود براي صاحبان وقف که همانا مردم هستند، تبيين و تبليغ کنيم.
وي مي افزايد: بر اساس نظرسنجي در سال۸۹ شاخص شناخت مردم در مورد سنت حسنه وقف کمتر از ۲۵درصد است و بيش از سه چهارم مردم درباره اين مسئله مهم آگاهي و شناخت لازم را ندارند.
۱۲۷ هزار موقوفه در کشور
شمار موقوفات جمهوري اسلامي ايران به ۱۲۷ هزار مورد مي رسد.«تقي خدايار» قائم مقام سازمان اوقاف و امور خيريه کشور به آمار موقوفات کشور اشاره مي کند و مي گويد: هم اکنون ۱۲۷ هزار و ۶۱۶ موقوفه با يک ميليون و ۱۵۵ هزار و ۲۲۳ رقبه در سراسر کشور وجود دارد و درآمد حاصل از آن ها بر اساس نظر واقف صرف امور خيريه در کشور، بيمارستان ها، مساجد، حوزه هاي علميه و محرومان مي شود. به گفته وي اگر از موقوفات صحيح استفاده شود و موقوفات قابل اجاره در اختيار مستأجران قرار گيرد و درآمدهاي آن با حمايت دستگاه هاي دولتي جمع آوري شود دستگاه ها و نهادهاي حمايتي جمع آوري شده و موقوفات به تنهايي پاسخ گوي نيازهاي مردم کم درآمد و مستحق جامعه خواهد بود.کارشناسان معتقدند براي توسعه عدالت و رفاه اجتماعي بايد سنت حسنه وقف را احيا کرد و چهره واقعي آن را به مردم شناساند چرا که وقف از ظرفيت هاي زيادي برخوردار است که به رشد علمي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي جامعه اسلامي کمک مي کند.
حجت الاسلام «ولي عادلي» مديرکل اوقاف و امور خيريه گيلان در اين باره به خبرگزاري مهر مي گويد: نقش وقف با وجود قدمت زياد آن در ابعاد گوناگون پوشيده مانده و آن طور که شايسته يک جامعه ديني و اسلامي است فراگير نشده است.
وي با اشاره به اين که درآمدهاي موقوفات استان واقعي نيست مي افزايد: موقوفات از بسترهاي مهم اقتصادي در جامعه است ولي اجاره هايي که مستاجران موقوفات مي پردازند بسيار ناچيز است و با اين شرايط نمي توان موقوفات را به عنوان يک سرمايه اقتصادي به حساب آورد.
اين روزها در دهه وقف سخن از وقف و موقوفه زياد است ولي ملموس کردن آثار وقف براي آحاد جامعه، تشويق مردم براي ايجاد وقف جديد بر اساس نيازهاي روز جامعه و ارزش هاي حاکم اجتماعي، مبارزه با موقوفه خواري و رفع ذهنيت منفي از جامعه در مورد اين موضوع در حوزه وقف و تلاش همه دست اندرکاران و دلسوزان براي احيا، رشد و شکوفايي وقف ضرورتي اجتناب ناپذير و اساسي است.
چکيده گزارش
سنت حسنه وقف با ظرافت و در يک قالب زيبا، زمينه اي را فراهم کرده است تا سرمايه هاي مردمي با نيت خالصانه به کمک حکومت اسلامي بيايد و زمينه رشد و بالندگي جامعه را فراهم کند. کشورمان با ۱۲۷ هزار موقوفه جايگاه ويژه اي در اين امر دارد ولي درآمدهاي آن چندان واقعي نيست و لزوم احياي جايگاه وقف در جامعه به شدت احساس مي شود. در حالي که گذشتگان ما از وقف کردن حتي براي نجات حيوانات و يا تامين علوفه شترسواران در کاروان سراهاي مختلف و... غفلت نکرده اند امروز بايد براي احياي فرهنگ وقف و بيان کارکردها و تاثيرات آن نيز تلاش گسترده اي انجام شود. به اعتقاد صاحب نظران اگر موقوفات اين مرز و بوم احيا و درآمد آن ساماندهي و جذب شود نيازي به فعاليت دستگاه هاي حمايتي و کمک به محرومان جامعه نخواهد بود.همين موقوفات مي تواند منبع تامين معاش، اشتغال، درآمد و رفاه اين قبيل افراد باشد. در اين راه مردم، مسئولان و افراد موثر در جامعه بايد به احيا، شناساندن و معرفي موقوفات بپردازند. | 
«وقف» ميراث ماندگار براي فقر زدايي
