خراسان -سيمين وثوقي:بزرگ ترين مرز رودخانه اي مربوط به رودخانه ارس به طول ۴۷۵ کيلومتر است که مهم ترين و پرآب ترين رودخانه شمالي ايران در منطقه آذربايجان محسوب مي شود. اين رودخانه از غرب جلفا تا اصلاندوز مغان (استان اردبيل) در طول نوار مرزي ايران و جمهوري آذربايجان جريان دارد و از آناتولي ترکيه سرچشمه مي گيرد و از مرز ترکيه- نخجوان جلفا و ارمنستان مي گذرد و پس از گذر از مرز ايران به درياي خزر مي ريزد.
اين رودخانه حدود ۴۵۰ کيلومتر از مرز آبي جمهوري اسلامي ايران با کشورهاي آذربايجان و ارمنستان را تشکيل مي دهد.
حوضه آبريز ارس جلگه پستي در نيمه شمالي استان هاي آذربايجان شرقي و غربي و اردبيل است و آب و هواي معتدلي نسبت به نيمه جنوبي اين استان ها دارد، بارش فراوان در اين منطقه علاوه بر کمک به اعتدال آب و هوا باعث ايجاد رودخانه هاي متعدد شده است. برخي از اين رودها سرشاخه هاي متعددي در کشورهاي همجوار (ترکيه- آذربايجان- ارمنستان) دارند و در نهايت به درياي خزر راه مي يابند. عرض رودخانه ارس در جلفا گاهي تا ۲۰۰ متر و ارتفاع و عمق بستر آن به ۲ تا ۳ متر مي رسد. عريض ترين نقطه رودخانه در نزديکي شهر جلفا است که بيش از ۲۰۰ متر عرض و بيش از ۴ متر عمق دارد که مي توان آن را سومين رودخانه ايران از لحاظ قدرت آب تلقي کرد.
ارس که در زبان آذربايجاني «آراز» گفته مي شود، رودخانه اي بسيار سيلابي است که در بيشتر فصل هاي سال گل آلود است. سه سد بزرگ يکي در محل قزل قشلاق ماکو و ديگري سد انحرافي ميل مغان در غرب اصلاندوز و سد خداآفرين در ناحيه خمارلو روي اين رودخانه ساخته شده است.
رودخانه ارس در سال ۱۸۱۳ ميلادي در پي عهدنامه گلستان به عنوان مرز ايران و روسيه برگزيده و تمامي مناطق شمال اين رود از ايران جدا و به خاک روسيه افزوده شد.
بعدها ايران و اتحاد جماهير شوروي با هم سدي در ناحيه پلدشت به نام سد ارس بنا کردند. در حال حاضر سد خداآفرين و سد قيزيل قلعه سي به صورت مشترک با ارمنستان بر روي ارس احداث مي شود.
بر روي ارس تاکنون ۵ پل ساخته شده است که عبارتند از: پل آهن جلفا، پل پلدشت در شهرستان ماکو، پل خداآفرين در قره داغ، پل نوردوز در مرز ارمنستان.
در بستر رودخانه ارس ۸۰۵ جزيره کوچک و بزرگ خالي از سکنه وجود دارد که به زبان محلي به آن «شام» مي گويند. برپايه قرارداد مرزي، ۴۲۷ جزيره به ايران و ۳۸۲ جزيره به شوروي (و اکنون به جمهوري آذربايجان) تعلق دارد. اين جزيره ها تنها براي چراي حيوانات پيرامون رودخانه قابل استفاده اند. آب بخشي از رودخانه، توسط کانال هايي به سوي دشت مغان جريان يافته و سبب رونق کشاورزي در منطقه کشت و صنعت مغان شده است. اما چون ارتفاع رود ارس از مبداء تا محل اتصال به رود کورا در خاک جمهوري آذربايجان، ۷۷۸ متر شيب دارد، اين رود قابل کشتيراني نيست.
گزارشگر ما بنا داشت هم چون ديگر گزارش ها از اين دست در طول مسير رود ارس به تهيه گزارش ميداني بپردازد ولي به خاطر حساسيت هاي امنيتي چنين کاري مقدور نبود و ناچار از اين مهم گذشتيم.

يک امتياز مهم
از آن جا که اهميت رودهاي مرزي و بهره برداري از آن ها امري آشکار است و در عصر حاضر به عنوان مهم ترين امتياز براي استان هايي به شمار مي رود که از اين موقعيت بهره مند هستند، بنابراين نيازمند بيشترين توجهات دولت و سرمايه گذاري در اين بخش است تا بتوان با سرمايه گذاري در زمينه هاي مختلف صنعت، کشاورزي و خدمات از بيشترين ظرفيت آن ها استفاده کرد. به طور خلاصه مي توانيم تامين آب شرب، کشاورزي و صنايع، توليد انرژي پاک برق آبي، کنترل سيلاب و جلوگيري از اثرات مخرب آن، کنترل اثرات خشکسالي و جلوگيري از مهاجرت روستاييان، توسعه گردشگري و ايجاد فضاهاي مناسب جمعيتي و مسکوني، حفاظت از محيط زيست و جلوگيري از افت سفره هاي آب، ايجاد اشتغال و رونق توسعه در شهرها و روستاها، خشکسالي و وضعيت بارش هاي سال، از مزاياي مهم براي رودهاي مرزي و مناطق اطراف آن بدانيم، اين که تا چه حد آذربايجان شرقي توانسته از اين موقعيت استفاده کند، سوالي است که براي پاسخ دادن به آن به سراغ کارشناسي مي رويم که سال هاست موضوع تحقيقات خود را درباره نحوه بهره برداري از آب رودخانه ها انجام داده است.
عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد تبريز در اين باره مي گويد: وجود رودهاي مرزي بهترين امتياز و موقعيت است که مي توان از آن استفاده کرد. ما هم اکنون در قسمت آذربايجان شرقي ۲ سد داريم که يکي در سال ۴۹ بين ايران- روسيه و ديگري در فواصل سال هاي ۷۲ تا ۷۹ به نام سد خداآفرين براي توليد برق ساخته شد. ولي هنوز مي توانيم از سدهاي بيشتري براي توليد برق صنعتي و خانگي و تامين برق کشورهاي همسايه استفاده کنيم. بنابراين مي توان گفت، ما هنوز نتوانسته ايم از ۱۰۰ درصد اين امتياز و امکانات بهره مند شويم.
اين مدرس سياست و روابط بين الملل دانشگاه در تحقيقات خود با اشاره به حقوق قضايي حقابه کشورهاي هم مرز مي گويد: يکي از عمده ترين شيوه هاي حفاظت آب ها توسط هر دولت يا حکومت تبيين نحوه برخورد جزايي با متخلفان و متجاوزان به منابع آبي يا تاسيسات آبي است. شايد لازم نباشد به ضرورت اهميت اين سياست پرداخت.
وي در ادامه مي افزايد: پاره اي از منابع آبي علاوه بر آن که برخي نيازمندي هاي عمومي اجتماع را مرتفع مي کنند اغلب با ديدگاه هاي امنيت ملي، سياسي و دفاعي هر کشور مرتبط و درگير هستند. به اين لحاظ لزوم داشتن سياست جزايي براي هر کشور پيرامون حفاظت از منابع آبي ضروري به نظر مي رسد.
روند افزايش جمعيت و گسترش منابع و نياز به آب براي تامين غذاي بشري سبب شده است که آب به عنوان يک عامل حياتي و به وجود آورنده بحران تلقي شود. کافي است براي پي بردن به ارزش آب و نقش آن در ايجاد تنش هاي سياسي به جدال هاي سران کشورها بر سر تقسيم آب ها و مرزهاي آبي توجه شود.

سد ارس
ارس به عنوان مهم ترين مرز در نقشه هاي جغرافيايي موقعيت ويژه اي دارد که ۱۲ درصد آب آن از خاک ايران و ۳۴ درصد از خاک ترکيه و بقيه از جمهوري آذربايجان و ارمنستان تامين مي شود.
سد ارس نخستين سد مشترک ما بر روي رودخانه مرزي کشور است. در ساليان گذشته و در چارچوب موافقت نامه سال ۱۹۶۳ ايران و اتحاد جماهير شوروي با احداث تاسيسات در حال بهره برداري سد ارس و ميل و مغان در مرز مشترک جمهوري اسلامي ايران با جمهوري آذربايجان و با تنظيم ۱/۸ ميليارد مترمکعب از آب اين رودخانه، در سال، حدود ۱۵۰ هزار هکتار از اراضي آبياري و ۴۴ مگاوات نيز برق توليد مي شود.
سد ارس در سال ۱۳۴۹ در ۴۰ کيلومتري شمال غربي جلفا در محلي به نام قزل قشلاق بر روي رودخانه ارس احداث شده است. با استفاده از اين سد و تاسيسات جانبي آن ۷۲ هزار هکتار از اراضي کشاورزي کشورمان زير کشت آبي رفته است. ۴ واحد نيروگاهي نيز در اين سد وجود دارد که دو واحد از آن ها متعلق به ايران است. ظرفيت اسمي هر واحد نيروگاهي ۱۱ مگاوات و ميزان متوسط انرژي توليدي سالانه (سهم ايران) ۸۶ گيگاوات ساعت است. در پروتکل هاي سالانه، ميزان بهره برداري از منابع آب و انرژي رودخانه مرزي ارس و سد، همه ساله با حضور نمايندگان طرفين تنظيم مي شود. حجم مخزن و حجم مفيد سد ارس به ترتيب ۱۳۵۰ ميليون مترمکعب و ۱۱۵۰ ميليون متر مکعب است. احداث و بهره برداري از سد ارس استفاده از حقابه ايران را در حد ميزان مورد توافق در پروتکل تامين کرده است.

هشدار جدي براي آلودگي ارس
آلودگي آب هاي مرزي هم اکنون مهم ترين بحراني است که کشورهاي همسايه را درگير خود کرده است. وارد کردن زباله هاي صنعتي يا خانگي در آب، ريختن فاضلاب صنعتي، خانگي و بيمارستاني در آب، آلودگي حرارتي آب که از طريق عمليات صنعتي در آب رودخانه ها ايجاد مي شود. در حال حاضر، مشکلات ناشي از آلودگي هاي وارد شده از کشورهاي واقع در حوزه رودخانه از مهم ترين چالش هاي موجود در رودخانه ارس است که اخيرا در قالب يک پروژه چهارجانبه (ايران- آذربايجان- ارمنستان- گرجستان) با مشارکت لازم در حال مطالعه و کنترل است.
خوشبختانه قرارداد و پروتکل هاي موجود با شوروي سابق مبناي همکاري و تعامل با کشورهاي آذربايجان و ارمنستان است و اصولا بهره برداري مشترک از رودخانه ارس عامل همکاري و بهبود روابط دوجانبه با اين کشورها بوده است. به تازگي حفاري معدن مس سونگون باعث آلودگي رودهاي منتهي به ارس شد. در طول مدت بحراني که ارس را با خطر مرگ مواجه کرده بود سازمان هاي مرتبط با تشکيل کارگروه و امداد فوري سعي کردند تا از نفوذ اين آلاينده به ارس جلوگيري کنند تا بتوانند از خسارت هاي بعدي ازجمله نابودي آبزيان جلوگيري کنند. ارس در شرايطي در معرض نابودي قرار گرفت که هشدارهاي لازم از سوي سازمان هاي مربوط درباره معدن مس سونگون و مشکلات حفاري آن داده شده بود.

ارس و درياچه اروميه
از دست رفتن منابع مهم طبيعي کشور و مواجه شدن با بحران هاي زيست محيطي ازجمله مسائلي است که مسئولان فقط در هنگام نابودي آن ها به فکر چاره انديشي براي حل موضوع مي افتند و سعي مي کنند به هر نحو ممکن آن را از خطر نابودي نجات دهند. اين موضوع مي تواند تا مرز نابودي منابع طبيعي ديگر نيز پيش رود. «درياچه اروميه در حال نابودي است» اين همان هشداري است که هم اکنون بسيار شنيده مي شود و چگونگي حل اين مشکل ظاهرا اکنون تنها يک جواب دارد؛ آب رساني از رود ارس به درياچه اروميه. اين موضوعي است که به مناقشه فکري و بحث روز مسئولان و سوالات بي جواب خبرنگاران تبديل شده است.
بسياري از کارشناسان انتقال آب ارس و درياي خزر را تنها راه نجات دومين درياچه شور جهان مي دانند و معتقدند در غير اين صورت علاوه بر ريزگردهايي که چند سالي آسمان ايران را غبارآلود کرده است خشک شدن درياچه اروميه، توده اي هشت ميليارد تني از نمک و خروارها مواد سمي و فلزات سنگين را روانه آسمان شهرهاي مختلف ايران مي کند. راهکارهايي که مسئولان از آن سخن به ميان مي آورند مخالفان و موافقان خاص خود را دارد. از سوي ديگر هنوز هيچ يک از آن ها عملي نشده است تا بتوان به افقي روشن از آن دست يافت. مسئولان در حالي از انتقال آب خزر به درياچه اروميه سخن به ميان مي آورند که پيش از اين «بيوک ميرزايي» رئيس سازمان حفاظت محيط زيست استان آذربايجان شرقي انتقال آب خزر را منتفي دانسته بود. او اما مانند بسياري از کارشناسان اميدوار است که انتقال آب ارس بتواند تالاب اروميه را از نابودي کامل نجات دهد. هرچند مخالفان انتقال آب ارس به اروميه کم نيستند، اما اگر اروميه خشک شود آذربايجان به شمار استان هاي کويري کشور مي پيوندد. به هر حال کارشناسان زيادي چشم اميد به ارس بسته اند.

حقوق بين الملل
مسائل جديدي درباره مالکيت اين آب ها، بهره برداري، دسترسي، حفاظت و توسعه آب هاي زيرزميني به وجود آمده است. اين امر به ويژه در مناطق مرزي که اين آب ها از مرزهاي سياسي کشورها عبور مي کنند، بيشتر محسوس است. ملت ها در گذر قرن ها تجربه، يک حقوق بين المللي عرفي را در رابطه با منابع آب هاي شيرين مرزي و استفاده از رودخانه هاي بين المللي به وجود آورده اند. مجمع عمومي سازمان ملل متحد طي قطعنامه شماره ۲۶۶۹ خود در تاريخ ۸ دسامبر ۱۹۷۰، از کميسيون حقوق بين الملل خواست، پيش نويس موادي را در رابطه با بهره برداري هاي غيرکشتيراني از رودخانه هاي بين المللي تهيه کند.
اين کميسيون نيز حدود ۲۳ سال روي اين طرح فعاليت کرد. اولين پيش نويس اين مواد درباره استفاده هاي غيرکشتيراني از رودهاي بين المللي در سال ۱۹۹۱ و پيش نويس نهايي در سال ۱۹۹۴ آماده شد. در نهايت متن تجديد نظر شده پيش نويس در تاريخ ۲۱ ماه مي سال ۱۹۹۷ به تصويب مجمع عمومي رسيد. کنوانسيون ۱۹۹۷ سازمان ملل درباره رودخانه هاي بين المللي به تبيين استانداردهاي اساسي حاکم بر استفاده هاي غيرکشتيراني از منابع مشترک آب هاي شيرين کمک کرد. مهم ترين قواعد اين کنوانسيون عبارتند از ۱- بهره برداري منصفانه و معقول: کشورهاي حاشيه رودخانه بايد از آن بخش از رودخانه که در سرزمين آن ها قرار دارد، به روشي منصفانه و عقلاني استفاده کنند. به ويژه يک رودخانه بين المللي بايد توسط کشورهاي حاشيه اي از ديدگاه رسيدن به استفاده بهينه توسعه يابد و مورد بهره برداري و حفاظت قرار گيرد. ۲ - تعهد به عدم آسيب رساندن جدي به ديگران: کشورهاي حاشيه اي بايد رودخانه هاي بين المللي را به گونه اي مورد بهره برداري قرار دهند که آسيب قابل توجهي به ديگر کشورهاي حاشيه رود وارد نياورد.
آن چه مشخص است تدوين و نهايي کردن طرح جامع آب هاي مرزي کشور براساس حوضه هاي آبريز و ارزيابي توان ذخيره سازي، توليد و استحصال هر کدام از اين حوضه ها به عنوان يک برنامه راهبردي بلندمدت، تدوين و تصويب قانون و آيين نامه اجرايي قانون تشويق سرمايه گذاري در طرح هاي آب کشور، برنامه هاي مديريتي براي پيشبرد اهداف مهار آب و سدسازي، امکان استفاده از منابع مالي خارجي همچون بانک توسعه و بانک جهاني بايد براي حفاظت از آب هاي مرزي اجرا شود.
گزارشگر ما تلاش کرد براي دانستن اين موضوع که طرح جامع آب هاي مرزي در چه مرحله اي است و آيا اصولا در دستور کار مسئولان قرار دارد با مسئولان استان مصاحبه کند ولي آن ها از مصاحبه در اين خصوص طفره رفتند.