نويسنده: افسري- رهدار;متوسط بارندگي سالانه آن حدود ۱۱۰ ميلي متر يا به عبارت ديگر کمتر از ۵۰ درصد ميانگين کشوري و اراضي کشاورزي اين استان حدود ۴۰۰ هزار هکتار است که تقريبا ۲ درصد از مساحت سيستان و بلوچستان را تشکيل مي دهد؛ از اين مقدار در شرايط مناسب و در صورت وجود منابع آبي و با توجه به آن که شغل اصلي مردم اين استان کشاورزي و دام پروري است ۳۳۰ هزار هکتار در سال زير کشت مي رود و آب مصرفي آن از منابع روان آب هاي سطحي ۶ رودخانه دايمي «سيستان»، «شيردل» و «گل مير» در منطقه سيستان و «لاويز»، «بمپور» و «سرباز» در منطقه بلوچستان و رودخانه هاي فصلي «گزو»، «ماشکيد»، «دامن»، «کاجو»، «کهير» و «رايچ کاوياني» تامين مي شود. عدم مديريت صحيح بر منابع آبي موجود، باعث شده که بسياري از محصولات کشاورزي کشف شده به دليل نبود دسترسي به موقع و دريافت آب کافي براي آبياري خشک شوند؛ از سوي ديگر قطعي هاي دايمي آب شرب مصرفي نيز با توجه به متوسط آورد سالانه روان آب هاي سطحي استان که در حدود ۸/۴ ميليارد مترمکعب است ۳ ميليارد مترمکعب آن از طريق رودخانه هاي مرزي وارد سيستان و بلوچستان مي شود و تنها ۸/۱ ميليارد مترمکعب آن از نزولات جوي در سطح استان است که بر زندگي ساکنان منطقه سيستان و بلوچستان سايه افکنده است. وجود رودخانه هاي متعدد در جنوب اين استان و يا در شمال آن در منطقه سيستان که بدون بهره برداري و دسترسي صحيح به آب آن ها پس از ورود از کشورهاي همسايه به خاک کشورمان دوباره به کشور مقابل بازمي گردد گواه نبود مديريت صحيح بر منابع آبي موجود است.

جنوب استان کمبود آب ندارد
در حالي که با در نظر گرفتن وسعت استان، بايد ميزان نزولات جوي آن سنجيده و به طور صحيح مديريت شود. بهره برداري از منابع آب سطحي در بلوچستان از طريق سد «انحرافي بمپور» در ايرانشهر و سد «پيشين» در چابهار است که با توجه به خشکسالي هاي اخير و حفر چاه هاي کشاورزي رودخانه «بمپور» مي تواند آب مورد نياز حدود ۵۰۰ هکتار از اراضي کشاورزي را با ظرفيت ۲۰ ميليون مترمکعب در سال تامين کند. سد پيشين نيز که براي تامين آب مورد نياز اراضي قابل کشت و شبکه آبياري باهوکلات و تامين آب شرب شهرهاي چابهار و کنارک ساخته و مورد بهره برداري قرار گرفته است به گفته کارشناسان گنجايش سالانه ۹۱ ميليون مترمکعب را داراست.
رئيس سابق سازمان جهاد کشاورزي سيستان و بلوچستان در يکي از کنفرانس هاي مطبوعاتي خود اظهار داشت آب مورد نياز استان از طريق ۱۱ هزار و ۳۰۰ منبع آبي شامل قنات و چشمه با ميزان آبدهي ۱ هزار و ۴۰۰ ميليون مترمکعب و رودخانه هاي هيرمند، لاويز، سرباز و بمپور با ميزان آبدهي متوسط ۴ هزار و ۹۰۰ ميليون مترمکعب تامين مي شود.
«نيکبخت» افزود: در سال ۸۸ قريب به ۲ ميليارد مترمکعب آب با احتساب چاه نيمه هاي ۲ و ۳ و۴ توسط وزارت نيرو استحصال شده است و براساس توافقات وزارت خانه هاي نيرو و جهاد کشاورزي سدهاي زير ۱۹ متر از جنس بتن خاک و يا سنگ و سيمان توسط وزارت جهاد کشاورزي ايجاد مي شود.
وي گفت: بارندگي در سيستان و بلوچستان از متوسط کشوري کمتر است، اما با توجه به وسعت و پهنه استان و بارش هاي پراکنده به جرأت مي توان گفت که در جنوب استان مشکل کمبود آب وجود ندارد و نزولات جوي آن از بسياري از استان هاي ديگر بيشتر است.
در حالي که با در نظر گرفتن وسعت استان، بايد ميزان نزولات جوي آن سنجيده و به طور صحيح مديريت شود. بهره برداري از منابع آب سطحي در بلوچستان از طريق سد «انحرافي بمپور» در ايرانشهر و سد «پيشين» در چابهار است که با توجه به خشکسالي هاي اخير و حفر چاه هاي کشاورزي رودخانه «بمپور» مي تواند آب مورد نياز حدود ۵۰۰ هکتار از اراضي کشاورزي را با ظرفيت ۲۰ ميليون مترمکعب در سال تامين کند. سد پيشين نيز که براي تامين آب مورد نياز اراضي قابل کشت و شبکه آبياري باهوکلات و تامين آب شرب شهرهاي چابهار و کنارک ساخته و مورد بهره برداري قرار گرفته است به گفته کارشناسان گنجايش سالانه ۹۱ ميليون مترمکعب را داراست.
رئيس سابق سازمان جهاد کشاورزي سيستان و بلوچستان در يکي از کنفرانس هاي مطبوعاتي خود اظهار داشت آب مورد نياز استان از طريق ۱۱ هزار و ۳۰۰ منبع آبي شامل قنات و چشمه با ميزان آبدهي ۱ هزار و ۴۰۰ ميليون مترمکعب و رودخانه هاي هيرمند، لاويز، سرباز و بمپور با ميزان آبدهي متوسط ۴ هزار و ۹۰۰ ميليون مترمکعب تامين مي شود.
«نيکبخت» افزود: در سال ۸۸ قريب به ۲ ميليارد مترمکعب آب با احتساب چاه نيمه هاي ۲ و ۳ و۴ توسط وزارت نيرو استحصال شده است و براساس توافقات وزارت خانه هاي نيرو و جهاد کشاورزي سدهاي زير ۱۹ متر از جنس بتن خاک و يا سنگ و سيمان توسط وزارت جهاد کشاورزي ايجاد مي شود.
وي گفت: بارندگي در سيستان و بلوچستان از متوسط کشوري کمتر است، اما با توجه به وسعت و پهنه استان و بارش هاي پراکنده به جرأت مي توان گفت که در جنوب استان مشکل کمبود آب وجود ندارد و نزولات جوي آن از بسياري از استان هاي ديگر بيشتر است.

رودخانه هايي که از استان خارج مي شوند
در منطقه سيستان نيز رودخانه هيرمند که از کوه هاي کشور افغانستان سرچشمه مي گيرد و به بزرگ ترين درياچه آب شيرين جهان يعني درياچه هامون مي ريزد، از گذشته شاهرگ حياتي منطقه سيستان و همراه تالاب هامون موجب رونق زندگي مردم در اين منطقه از کشور بوده است، اما متاسفانه امروزه به دلايل مختلف سياسي، اقتصادي تالاب بين المللي هامون در فهرست تالاب هاي آسيب ديده کنوانسيون «رامسر» ثبت شده است و نياز به اتخاذ ديپلماسي قوي دارد تا با يافته هاي علمي بتوان حقابه منطقه سيستان را از افغانستان تامين کرد. يکي از شهروندان سيستاني در اين باره مي گويد: در سال هاي گذشته منطقه سيستان يکي از سرسبزترين مناطق کشور بوده و شغل بيشتر مردم کشاورزي، دام داري و صيادي بوده است، اما امروزه اين منطقه با کمبود آب مواجه شده است.
«نادر صياد» اظهار مي دارد: کشور افغانستان آب را بر روي سيستان بسته است و همان آبي هم که به سيستان مي آيد دوباره به افغانستان بازمي گردد. يکي از کارشناسان منابع طبيعي سيستان و بلوچستان ضمن تاييد اين مطلب مي افزايد: بسياري از آب ورودي هم در مواقعي که آب سرريز سدهاي بسته شده بر روي هيرمند در افغانستان به سوي سيستان روانه مي شود دوباره به منطقه «گودرزه» در افغانستان بازمي گردد. «منصور اربابي» مي گويد: در منطقه بلوچستان نيز رودخانه «ماشکيد» که يکي از رودهاي دايمي و پرآب است و از کوه هاي جنوب شرق بلوچستان سرچشمه مي گيرد، به کشور پاکستان مي رود.
مديرعامل شرکت آب منطقه اي سيستان و بلوچستان در اين باره اظهار مي دارد: اين استان با توجه به محدوديت هاي شديد منابع آبي و دور بودن از چرخه توسعه کشور از درجه پيچيدگي بيشتري به لحاظ مديريت منابع آب برخوردار است.
«حميد قزويني» مي گويد: در شمال استان يعني در دشت سيستان که دلتاي رودخانه هيرمند است تمام بهره برداري از منابع آب محدود به منابع آب سطحي است. اين در حالي است که در قسمت هاي مرکزي استان تقريبا تمامي بهره برداري از منابع آب محدود به آب زيرزميني است و اين منابع نيز به دليل شرايط خاص زمين شناسي منطقه از پتانسيل بالايي برخوردار نيست، ولي عموما منابع پايداري هستند و به عبارت بهتر پايدارترين منابع آب استان را در حال حاضر تشکيل مي دهند. وي اضافه مي کند: در جنوب سيستان و بلوچستان تلفيقي از منابع آب سطحي و زيرزميني وجود دارد.
در اين منطقه آورد رودخانه ها ممکن است در يک روز به ۳۰۰ ميليون مترمکعب هم برسد و در يک سال اصلا آبي در رودخانه جريان پيدا نکند.
مديرعامل شرکت آب منطقه اي اضافه مي کند: متوسط بارندگي سالانه در سيستان ۶۰ ميلي متر و در بلوچستان ۱۰۳ ميلي متر است که ميزان تبخير سالانه به ترتيب به بيش از ۴ هزار ميلي متر در سيستان و حدود ۱۵۰۰ تا ۲ هزار ميلي متر در بلوچستان مي رسد. در حال حاضر نيز ۲۱ سد در استان سيستان و بلوچستان در حال مطالعه است و اين تعداد شامل ۹ سد مخزني و ۱۲ سد تغذيه اي مي شود که حجم ۵/۹۸۸ميليون مترمکعب را دربر مي گيرد. «حميد قزويني» مي گويد: از ۱۷ سد با حجم کل يک ميليارد و ۷۰۰ ميليون مترمکعب و ۴ سد با حجم ۳۶۰ ميليون مترمکعب شامل سدهاي «زيردان»، «ماشکيد عليا»، «گلوگاه» و «ساراوان» که بيش از ۹۰ درصد پيشرفت فيزيکي دارند در سال جاري به بهره برداري مي رسند. از سوي ديگر توزيع نامناسب زماني و مکاني بارندگي و شرايط نامتعادل سيلاب ها زحمت ذخيره سازي آب را دوچندان کرده است.
وي مي گويد: منابع آب هاي سطحي استان را آوردهاي ۶ رودخانه دايمي «هيرمندمرزي»، «سيستان»، «لاويز»، «بمپور»، «پيشين»، «کاروندردامن» تشکيل مي دهند که در تلاش هستيم با احداث سد و شبکه هاي آبياري از حداکثر منابع آبي اين رودخانه ها استفاده کنيم.

اجراي عمليات آبخيزداري
معاون سازمان منابع طبيعي استان نيز در مورد روان آب ها، مي گويد: به طور کلي منابع آبي استان شامل منبع آب هاي زيرزميني و سطحي مي شود که منابع آبي در جنوب استان بيشتر زيرزميني و در شمال استان سطحي است که از دو رودخانه «پريان و سيستان» تامين مي شود. مجموع روان آب هاي ورودي از اين دو رودخانه به هامون سيستان در سال هاي (۱۳۶۵- ۱۳۳۵) سالانه در حدود ۳۲/۴ ميليارد مترمکعب برآورد شده است و لازم به ذکر است کل سطح حوضه آبخيز رودخانه هيرمند (پريان و سيستان) در کشور افغانستان قرار دارد که هيچ گونه مديريتي بر آن ها نمي توان اعمال کرد. آب هاي سطحي در جنوب استان محدود به چند رودخانه دايمي و فصلي است که هنگام بارندگي حجم زيادي روان آب در سطح حوضه هاي آبخيز ايجاد مي شود، بنابراين مي توان با اجراي عمليات آبخيزداري حجم عظيمي از اين روان آب ها را استحصال و مورد بهره برداري قرار داد.
اين گفته وي بدان معناست که در حال حاضر روان آب هاي فصلي استان به راحتي هدر مي روند.
وي مي گويد: در مجموع ميزان کل روان آب حاصل از حوضه هاي آبخيز استان در حدود ۴/۳ ميليارد مترمکعب برآورد مي شود و خروجي حوضه هاي هامون ماشکيد و بخشي از هامون سيستان به کشورهاي افغانستان و پاکستان مي ريزد، که فقط ۱۳ ميليون و ۵۰۰ هزار مترمکعب آن استحصال مي شود يعني حتي کمتر از نيم درصد آن‌ هم چنين در حدود يک ميليارد مترمکعب حجم سيلاب ايجاد شده در سطح حوضه هاي فوق بدون هيچ گونه بهره برداري از دسترس خارج مي شود. اين در حالي است که نياز شديد به آب در منطقه محسوس است و با استحصال روان آب هاي فصلي نه تنها مي توان خطر سيل را کاهش داد بلکه جمع آوري آن باعث تغذيه سفره هاي آب و تقويت منابع آبي قنات ها، چاه ها و چشمه هاي منطقه مي شود.
«زورقي» اضافه مي کند: اما با توجه به گستردگي خرابي ها و وسعت زياد حوضه هاي آبخيز استان و محدوديت اعتبارات تخصيص يافته به اين بخش، سال هاي متمادي طول خواهد کشيد تا به اهداف مورد نظر دست يابيم.
يک کارشناس حوضه آبخيزداري نيز در اين باره مي گويد: عمليات آبخيزداري که با هدف حفظ آب و خاک انجام مي شود با کنترل کمترين روان آبي که جاري مي شود موجبات نفوذ آب در خاک را فراهم مي کند که در نهايت از هدررفت آب باران جلوگيري مي شود و منابع آبي نيز تقويت مي شوند. در نتيجه خشکسالي و اثرات آن نيز کمتر ظاهر مي شود. با توجه به نوع بارندگي ها که در برخي نقاط به صورت رگبارهاي شديد و با شدت بالا اتفاق افتاده خساراتي را به اماکن مسکوني اراضي کشاورزي، راه ها و... وارد کرد و با توجه به نبود تاسيسات آبي به تعداد کافي، حجم زيادي از روان آب ها از دسترس خارج شد.
«وزيري مهر» مي گويد: اين بارندگي ها اگرچه تاثير مثبتي بر وضعيت منابع آبي داشته، اما با توجه به تداوم ۷ سال خشکسالي، حجم بالاي خسارت ناشي از آن همچون گذشته مشهود است و در صورت عادي شدن شرايط بارندگي استان چند سالي طول خواهد کشيد تا وضعيت منابع آبي کشاورزي و مراتع به شرايط قبل از خشکسالي بازگردد.
وي اضافه مي کند: با توجه به زيان هاي اقتصادي و اجتماعي ناشي از خشکسالي فرسايش خاک و نيز جريان سيلاب هاي ويرانگر غيرطبيعي ناشي از تخريب آبخيزها، هنگامي سرمايه گذاري هنگفت دولت در بخش هاي مهم عمراني اقتصادي چون آب و برق و کشاورزي و منابع طبيعي راه، مسکن و... به توسعه درازمدت و پايدار اقتصادي خواهد انجاميد که به برنامه هاي آبخيزداري و حفاظت خاک به عنوان زيربناي اقدامات در جهت توسعه پايدار نگريسته شود.
استان سيستان و بلوچستان چه در بخش جنوبي که از نظر منابع آبي به نزولات جوي وابسته است و چه در بخش شمالي که حيات آن به جريان آب رودخانه هيرمند بستگي دارد همواره در طول تاريخ با بحران ها و محدوديت هاي زيادي (سيل و خشکسالي) مواجه بوده است.
حال تاسف بار است که با اين حجم عظيم روان آب هاي موقتي و فصلي، مسئولان اجازه مي دهند تقريبا تمامي آن از دسترس خارج شود و جز خرابي و زيان هيچ فايده اي براي منابع آب استان و مردم آن نداشته باشد.